ويژگيهاى فرهنگى جامعه دينى (پایانی)
86/2/24
شايد برخى روشنفكران مذهبى، مانند دكتر شريعتى، از معدود كسانى بودند كه به ستايش و تحسين بى‏چون و چراى همه رفتارها و كردارهايى كه به نام مذهب به فرهنگ دينى ما شكل داده است پرداختند. بلكه كاركردها و كارآيى‏ها و ارزشهاى والا و متعالى دين را از رفتارهاى فرهنگى كه در طول تاريخ وارد مذهب شده و با ديگر آداب و عادات ما آميخته شده است، از يكديگر مجزا كردند. شايد براى بسيارى افراد هنوز اصطلاح «مذهب عليه مذهب‏» سؤال‏برانگيز باشد، اما او دو چهره كاملا متضاد از مذهب كه در يك جامعه و حتى گاه در يك فرد رخ مى‏نمايد ترسيم كرد كه يكى حياتبخش و نجات‏دهنده انسان و ديگرى عامل ركود و نگونبختى و نفاق و انحطاط است: حر، صبحگاهان به مذهب بشرى و نفاق تعلق داشت و هر چند از تقدس مذهبى آكنده بود، اما سينه‏اش به خاطر جاه‏طلبى و تفسير غلط از مذهب، پر از كينه و حقد نسبت‏به حسين بن على بود; اما شبانگاه، وجودش سرشار از عشق و فداكارى و قدرشناسى اهل‏بيت‏شد و يك احساس عميق مذهبى عليه مذهب انحرافى، از درونش جوشيد.
مى‏شود به جامعه مذهبى تعلق داشت اما دنياپرست، خودخواه، جاه‏طلب، درنده‏خو و رياكار بود و مى‏توان به جامعه مذهبى تعلق داشت و از فرهنگ زلال و ناب و دين حنيف سرشار بود. بنابراين نبايد هر آنچه را كه در فرهنگ مذهبى ما با عادات و رسوم و سنن ما آميخته شده است‏بدون بررسى و ارزيابى مجدد يكسره بپذيريم و همه را در قالب مذهب درست‏بدانيم. البته دين مناسكى، بيشتر به تقدس ظاهرى و عبادات خشك و مراسم و اعمال و رفتار ظاهرى نظر دارد و آنچه را كه مى‏پذيرد، تعبد و مفردات دين است، و به تعقل و تفكر و تدبير كمتر توجه مى‏شود.
تاكيد بر بينش غيرتجربى
از آنجا كه در فرهنگ عصر جديد، روشهاى علمى‏تجربى و اعمال آن در تمامى موضوعات و مسائل واقعى يك جامعه، از اهميت و جايگاه خاصى برخوردار است و براى دستيابى به يك توسعه همه جانبه و درازمدت توجه به آن ضرورى و اجتناب‏ناپذير است، و از طرف ديگر، بينش حاكم بر حوزه‏هاى دينى و سازمان روحانيت هم از جهت ميزان هماهنگى با علوم جديد و هم تاثير افكار و انديشه‏هاى حوزوى و انديشمندان دينى و سازمان روحانيت‏بر ساير بخشهاى جامعه و اهداف توسعه، اثرى انكارناپذير دارد، ميزان آشنايى و علاقه و اعتقاد صاحبنظران و طلاب علوم دينى به روشهاى علمى و تجربى مى‏تواند بر روند توسعه و رشد علوم جديد در كشور اثرات همه‏جانبه و مطلوبى باقى گذارد. و در عين حال، نشاندهنده ميزان تحول و تغييرى است كه در سبك و روش حوزه در عصر جديد رخ داده است. بى‏ترديد، زمينه‏هاى تعليم و تعلم در گذشته بيشتر بر روشهاى عقلانى و نقلى و مجردانديشى استوار بوده و روشهاى ارسطويى و منطق صورى عمده‏ترين و اصلى‏ترين شيوه استدلال و اقناع و بحث و گفتگو و استنتاج را تشكيل مى‏داده است.
شكى نيست كه نظام تعليم و تربيت‏حوزه كه از قرنها پيش به تجربه درآمده داراى مزايا و ويژگيهايى است و مطالعه همه‏جانبه و اثرات مثبت آن بخصوص در بررسى امور معنوى و نيز مقاصد عالى و خلوص نيت و اهداف انسانى كه به طور كلى بر حوزه‏هاى علوم دينى حاكميت داشته است، از اهميت‏خاصى برخوردار است، اما فعلا از بحث ما بيرون است، بخصوص كه هنوز مطالعه همه‏جانبه‏اى در مورد آن انجام نگرفته است. آنچه در اينجا مد نظر قرار مى‏گيرد، بايد اذعان كنيم كه در گذشته بسيارى از صاحبنظران اسلامى مانند رازى، بيرونى، و ابن‏سينا در تحقيقات خود به وفور از روشهاى تجربى استفاده كرده و در مراحل مختلف تحقيق خود آن را به كار گرفته‏اند، تا جايى كه عده‏اى را اعتقاد بر اين است كه علوم تجربى و روشهاى آن اساسا از جهان اسلام به اروپا منتقل شده و در رنسانس و روشهاى علوم جديد اين عصر، مؤثر بوده است.
امروزه نيز به نظر مى‏رسد كه اگر اين روشها با جديت و علاقه مورد توجه و تعمق قرار گيرد و حوزه‏ها با سعه صدر و نگرش عميق به بازيابى اين روشها و بررسى دستاوردهاى آن بپردازند با هاضمه علمى قوى كه در سنتهاى علمى اسلامى وجود داشته است، مى‏توانند گامهاى مؤثرى در جهت تحول و تغيير بردارند; و با جذب ارزشها و دفع ناخالصيهاى روشهاى جديد مى‏توانند، در جهت توسعه علم دين به زمينه مسائل روانى و اجتماعى و غيره، جامعه را در جهت مطلوب هدايت كنند. (4) بخصوص كه هر نوع توسعه اقتصادى اجتماعى و فرهنگى كه بخواهد در كشورهاى اسلامى رخ دهد، نياز به استفاده صحيح از مبانى علمى و فنى جديد دارد. به عقيده يكى از صاحب‏نظران معروف فرانسوى، بزرگترين تحولى كه در تاريخ علوم در عصر جديد رخ داده است، روى آوردن به علوم تجربى و روشهاى خاص آن است; در حالى كه توليد در كشورهاى توسعه‏نيافته عمدتا برمبناى روشهاى سنتى و فنى صورت مى‏گيرد و اين امر موجب پايين ماندن سطح درآمد و بروز فقر و محروميت‏شده است.