87/05/05
امروزه‌كاربرد رايانه درزندگي بشربسيار زياد است و تعداد زيادي از افراد ساعت‌هاي متمادي با اين وسيله الكترونيكي كار مي‌كنند به همين دليل شناخت عوامل موثر در محيط كار با رايانه اهميت زيادي دارد. وجود شرايط نامناسب در محيط كاري، عدم توجه به موارد ايمني هنگام كار با رايانه و استفاده بيش از حد از اين ابزار ممكن است در بلند مدت سبب بروز بيماريها و ناهنجاريها شود. بحث مهمي كه در اين زمينه مطرح است، دانش ارگونومي رايانه مي‌باشد كه شامل مطالعه و بررسي عوامل انساني در ارتباط با رايانه و شيوه‌هاي تطبيق ابزارها و وسايل كار با بدن فرد است تا از بروز اثرات ناهنجار جلوگيري شود. به گزرش ايرنا درچند سال اخير توليدكنندگان تجهيزات رايانه مانند صفحه كليد، ماوس، ميز و صندلي و ساير وسايل رايانه سعي مي‌كنند تا محصولات را مطابق با اصول ارگونومي طراحي و توليد كنند چراكه رعايت اصول ارگونومي سبب كاهش ضايعات چشم، سردرد و كمر درد كاربران رايانه خواهد شد. ويژگيهاي يك محيط كاري مناسب براي كاربران رايانه عبارتند از : وجود سيستم تهويه مطبوع ، نور كافي و مناسب ، استفاده از ميز مخصوص كه داراي عرض و ارتفاع استاندارد باشد، استفاده از صندلي مخصوص رايانه كه ارتفاع آن طوري تنظيم شود كه ستون فقرات كاربر را آزار ندهد، استفاده از زيرپايي براي جلوگيري از بي‌حسي پا و كف پوش اتاق از جنس چوب يا پلاستيك باشد تا الكتريسيته ساكن توليد نكند. با وجود رعايت نكات فوق، باز امكان بروز بيماريهاي خاص براي كاربر رايانه وجود دارد كه به برخي از آنها اشاره مي‌شود:

بيماري‌هاي چشم
استفاده نادرست و بيش از حد از رايانه براي اجزاي مختلف بدن مضراتي به همراه دارد كه چشم يكي از اين اجزا آسيب پذير است. درد، سرخي و سوزش چشم و آب‌ريزش آن، دوبيني، احساس تاري ديد كه به كاهش قدرت بينايي، خستگي و درد چشم و سردرد منجر مي‌شود از جمله اين عوارض است. چشم‌هاي انسان عادت دارند تا بسيار راحت روي اشياي دور و نزديك متمركز شوند به همين دليل احتمال خستگي ماهيچه چشمي كه روي كاغذ و صفحه مانيتور متمركز شده وجود دارد. همچنين ماهيچه‌هاي ديگر چشم، از تغييرات نور يا درخشندگي يا از تغيير مسير ديد بين صفحه نمايشگر و نوشته‌هاي در حال تايپ خسته مي‌شوند و به دليل جابه‌جايي زياد كلمات، چشم قدرت تطابق خود را به مرور از دست مي‌دهد. افرادي كه داراي اختلالات انكساري اصلاح نشده هستند، بيشتر در معرض خطرند. همچنين محيط كار نه بايد خيلي پر نور يا تاريك باشد تا به چشم كاربر فشار وارد نيايد. پزشكان توصيه مي‌كنند براي جلوگيري از ابتدا به بيماري‌هاي چشمي پس از هر ‪ 10دقيقه استفاده از رايانه ، پلك‌هاي خود را به هم زنيد و مدتي به يك نقطه ديگر خيره شويد تا خستگي چشم از بين برود هرچند در اين زمينه سفارش شده است كه از مانيتورهاي جديد به خاطر ساختار بهتر و اشعه كمتر استفاده شود.

عوارض مفصلي و عضلاني
يكي ديگر از شايع‌ترين عوارض كار با رايانه، دردهاي عضلاني و درد مچ دست و بازوها است چراكه درد گردن و كمر در طولاني مدت و خميدگي پشت از عوارض كار زياد و طولاني با رايانه است. به طور معمول، كاربران رايانه، ساعدها، دست‌ها، بازوان، پشت و گردن خود را در يك حالت ثابت قرار مي‌دهند و اين عمل سبب وارد شدن فشار زياد در زمان طولاني روي ماهيچه‌ها و تاندون‌هاي فرد مي‌شود و در نهايت مي‌تواند به مشكلات عضلاني و مفصلي منجر شود. در اين رابطه، عوامل ارگونوميكي مانند بار كاري، حركات تكراري، طرز نشستن، زاويه ديد، وضعيت ميز و صندلي، ارتفاع صفحه كليد و مانيتور، وضعيت نوري، سرعت تايپ و نداشتن آرامش رواني مي‌تواند از مشكلات جدي به شمار آيد همچنين استفاده اشتباه و دائم از ماوس هنگام كار با رايانه مي‌تواند به دست كاربران صدمه وارد كند به طوريكه درد، ناتواني و لرزش و بي‌حسي ساعد و دست نخستين نشانه‌هاي فشار بيش از حد به تاندون‌ها و عصب‌ها به دنبال حركت‌هاي نادرست هنگام كار با ماوس رايانه است. به گفته كارشناسان هنگام آغاز عوارض و ناراحتي‌هاي دست اين امكان وجود دارد كه در مغز ، ارتباطي بين دردها و كار با ماوس و كليك كردن با آن ايجاد شود و به دنبال آن تنها با كليك كردن با ماوس، دردها آغاز خواهد شد و صدمات آن مي‌تواند تا ساعد و بازو نيز ادامه پيدا كند. شايعترين اختلالي كه ممكن است در ارتباط با مچ دست پيش آيد ، سندروم كانال كارت است به طوريكه عصب دست در زير كانال كارت گير مي‌افتد و باعث خواب رفتگي ، بي‌حسي و احساس درد در انگشتان دست مي‌شود.
متخصصان تاكيد مي‌كنند با استفاده از روش‌هاي كاري آرگونوميك مي‌توان با بروز اين عارضه مقابله كرد به عنوان مثال بسياري از برنامه‌هاي عملكردي ماوس را مي‌توان به كمك صفحه كليد انجام داد، برنامه دابل كليك ماوس را مي‌توان به حلقه گردان وسط ماوس منتقل كرد و بهتر است اندازه ماوس متناسب با اندازه دست كاربر انتخاب شود. متخصصان سفارش مي‌كنند در صورت بروز دست درد، كاربران به متخصص اعصاب مراجعه كنند. همچنین ولتاژ زياد لامپ تصوير در انواع نمايشگرهاي قديمي موجب توليد ميدان الكترواستاتيك و بارهاي الكتريكي مثبت در سطح خارجي صفحه نمايش مي‌شود.
در ميدان بين بارهاي مثبت و صورت كاربر، گرد و خاك و ذرات در تمامي جهات حركت مي‌كنند و جريان بارهاي مثبت حاصل در اين ميدان ممكن است در افرادي كه حساسيت پوستي دارند، موجب خشك شدن پوست دست و صورت ، ترك خوردن آن و ايجاد آكنه شود. همچنين بررسي‌ها نشان داده‌اند افرادي كه دچار حساسيت‌هاي پوستي هستند و هنگام كار بيشتر تحت فشارهاي فكري و عصبي قرار مي‌گيرند، فشارها و استرس‌ها موجب تغييرات هورموني مانند تيروكسين و پرولاكتين و همچنين ضايعات پوستي در آنها مي‌شود. به همين علت كارشناسان توصيه مي‌كنند بهتر است تهويه و رطوبت محيط كار مناسب و كافي باشد .

استرس و مشكلات عصبي و رواني
به گفته كارشناسان، حجم كار زياد و دوري از همكاران در محيط كار مي‌تواند به بروز مشكلات رواني منجر شود. البته كار با رايانه افسردگي‌زا به شمار نمي‌رود بلكه حجم زياد كار است كه در ايجاد استرس رواني نقش دارد. تنهايي ناشي از طبيعت كار با وسايل و ابزار الكترونيك از جمله رايانه كه دنياي خصوصي يا مجازي را به
ارمغان مي‌آورد، افراد جامعه را هر چه بيشتر به كام خود كشيده و اثرات زيان بار و عميقي را برجاي خواهد نهاد كه ابعاد آن به روشني قابل تبيين نيست. براي نمونه به روابط والدين و فرزندان كه جزء اولين قربانيان زندگي الكترونيك هستند مي‌توان اشاره كرد.

تنفس گازهاي رايانه
بدنه رايانه‌ها و نمايشگرها بر اثر گرم شدن، بوي مخصوصي مانند گاز ديوكسين از خود متصاعد مي‌كنند كه به وسيله بدنه رايانه و صفحه نمايشگر توليد مي‌شود. همچنين گاز اوزن به هنگام كار چاپگر ليزري توليد مي‌شود كه به بافت مخاطي بيني، چشم و گلو آسيب مي‌رساند بنابراين رعايت استانداردهاي مربوط در اين خصوص از سوي واردكنندگان يا توليدكنندگان رايانه ضروري است.

كودكان و رايانه
كودكاني كه زمان زيادي مقابل رايانه مي‌نشينند علاوه بر آسيب كمر ، دچار بلوغ زودرس مي‌شوند. به گفته متخصصان فيزيوتراپي ، كودكان پنج ساله‌اي كه ساعات طولاني را پشت رايانه مي‌نشينند از درد كمر رنج مي‌برند. به گفته آنها استفاده بيش از حد از رايانه در كودكان شش ساله نيز مي تواند منجر به بيماري در انها شود.

چند توصيه
كارشناسان توصيه مي‌كنند اگر با رايانه در محيط كار يا خانه زياد كار مي كنيد بهتر است به اين توصيه‌ها جهت كاهش مضرات استفاده از رايانه توجه كنيد:
‪ -1 در طول روز برنامه پياده روي، دو يا ورزش‌هاي ديگر را داشته باشيد.
‪ -2 در اوقات فراغت خود در طول روز، ورزش‌هاي مخصوص كمر، پشت و گردن را انجام دهيد تا اين عضلات استحكام خود را حفظ كنند. همان طور كه پشت ميز كار خود نشسته‌ايد مي‌توانيد عضلات شكم و سرين را چند بار و هر بار به مدت ‪ 10دقيقه سفت و بعد رها كنيد. بهتر است بيش از ‪ 50 دقيقه به طور ممتد پشت ميز خود ننشينيد بلكه بعد از ‪ 50 دقيقه نشستن چند دقيقه بلند شويد، كمي راه برويد، كمر خود را به طرفين خم و راست كنيد و دستهايتان را از ناحيه كتف بچرخانيد.
‪ -3 استفاده از صندلي ارگونوميك با قابليت تنظيم را فراموش نكنيد. ارتفاع صندلي تان بايد به گونه‌اي باشد كه كف پايتان روي زمين قرار گرفته و زانوهايتان زاويه ‪ 90درجه داشته و ران هايتان موازي زمين باشد. صندلي بايد در قسمت گودي كمر، محدب و در قسمت پشت داراي كمي قوس مقعر و بهتر است دسته دار باشد. فراموش نكنيد هنگام كار با رايانه به پشتي صندلي تكيه كنيد تا از كمر و ستون فقرات شما حمايت كند. فقط هنگامي كه با موس كار نمي‌كنيد و تايپ انجام نمي‌دهيد، ساعد شما بايد بر روي دسته صندلي قرار گيرد.
‪ -4 مانيتور مناسب بكار بريد و بهتر است مانيتور در مركز ميز و درست در مقابل چشم شما قرار گيرد. هر چه صفحه مانيتور بزرگتر باشد تصوير راحت تر ديده مي‌شود و تطابق و تقارب چشم‌ها كمتر شده و بنابراين ديرتر خسته مي‌شود. فاصله مناسب مانيتور تا چشمان شما ‪ 50 تا ‪ 60سانتي متر يا معادل يك دست كشيده شماست. بخش بالايي مانيتور بايد هم سطح چشمان شما باشد كه براي اين كار مي توانيد صندلي خود را بلندتر كنيد و يا مانيتورتان را پايين تر بياوريد. اگر از عينك استفاده مي‌كنيد، مانيتور را كمي به سمت بالا بچرخانيد، طوري كه بخش پاييني آن به چشم شما نزديك تر باشد.
‪ -5 بايد صفحه كليد رايانه هم سطح آرنج شما يا هم ارتفاع با دسته صندلي قرار گيرد به طوريكه تقريبا صفحه كليد هم سطح ران‌هاي شما پشت ميز كامپيوتر باشد. در هنگام تايپ كردن از هر دو دست كمك بگيريد و با نيروي متوسط و ملايمي روي صفحه كليد فشار وارد كنيد. هنگام تايپ كردن نبايد مچ دستتان بر روي جايي قرار گيرد يا خم شود و به سمت بالا يا پايين زاويه دار قرار نداشته باشد، گاهي به مچ هايتان استراحت دهيد و به آنها ورزش دهيد.
‪ -6 پزشكان توصيه مي‌كنند افرادي كه دچار ديابت هستند به هنگام كار با رايانه بيشتر كنترل شوند و افراد چاقي كه كاربر رايانه هستند در صدد لاغر كردن خود برآيند.