* محسن محمد زاده فرد
اخبار جعلی، به عنوان یکی از چالش‌برانگیزترین پدیده‌های عصر دیجیتال، به ویژه در زمان وقوع بحران‌های ملی و بین‌المللی، به معضلی جدی و فزاینده تبدیل شده است. بحران‌ها، چه طبیعی باشند مانند زلزله و سیل، چه انسانی مانند جنگ‌ها، ناآرامی‌های اجتماعی یا همه‌گیری بیماری‌ها ، همواره با خلأ اطلاعاتی، عدم قطعیت و اضطراب جمعی همراه هستند. این فضا، بستر مناسبی برای رشد و تکثیر سریع اطلاعات نادرست و گمراه‌کننده فراهم می‌آورد. اهمیت مقابله با این پدیده فراتر از حفظ صحت اطلاعات صرف است و به طور مستقیم با امنیت ملی، انسجام اجتماعی، سلامت عمومی و کارآمدی فرآیندهای مدیریت بحران گره خورده است. در چنین شرایط حساسی، اخبار جعلی می‌توانند مانند ویروسی کشنده عمل کرده، اعتماد عمومی به نهادهای مسئول را از بین ببرند، باعث هراس و وحشت بی‌مورد یا برعکس، بی‌تفاوتی خطرناک در میان مردم شوند، مسیر کمک‌رسانی و تخصیص منابع را منحرف کنند و حتی به تشدید خشونت و شکاف‌های اجتماعی دامن بزنند. بنابراین، رویارویی با این معضل نیازمند یک راهبرد جامع و دو سویه است که هم شهروندان به عنوان مصرف‌کنندگان و انتشاردهندگان اطلاعات و هم سازمان‌ها و نهادهای دولتی و غیردولتی به عنوان تولیدکنندگان و مدیریت‌کنندگان جریان اخبار، نقش‌های حیاتی و مکملی را ایفا کنند.
نقش مردم در خط مقدم مقابله با این پدیده، نقشی غیرقابل انکار و اساسی است. در عصر شبکه‌های اجتماعی و پیام‌رسان‌های فوری، هر فرد به یک رسانه بالقوه تبدیل شده است و سرعت انتشار یک خبر نادرست توسط کاربران عادی، اغلب از سرعت تکذیب آن توسط منابع رسمی پیشی می‌گیرد. نخستین گام برای ایفای این نقش، ارتقای سواد رسانه‌ای و اطلاعاتی در سطح عمومی جامعه است. سواد رسانه‌ای دیگر یک مهارت لوکس یا تخصصی نیست، بلکه یک ضرورت حیاتی برای زیستن در جهان امروز است. این سواد به افراد می‌آموزد که به جای پذیرش منفعلانه هر محتوایی، با دیدی پرسشگر به سراغ اخبار بروند. یک شهروند دارای سواد رسانه‌ای، با کمی جست‌وجو می‌تواند به جعلی بودن آن پی ببرد و از بازنشر آن خودداری کند. این خودداری از بازنشر، ساده‌ترین و در عین حال مؤثرترین اقدام برای قطع زنجیره انتشار اخبار جعلی است. ترویج فرهنگ تکذیب و اصلاح اطلاعات نادرست در میان دوستان و خانواده، یک وظیفه اجتماعی مهم است. اگر متوجه شدید که مطلب نادرستی را در یک گروه خصوصی یا صفحه دوست خود مشاهده می‌کنید، با ملاحظه و به دور از برخورد تند، با ارائه دلایل و مدارک، به اشتباه بودن آن اشاره کنید. این اقدام شجاعانه به تدریج فضایی ایجاد می‌کند که در آن دقت و صحت اطلاعات بر سرعت انتشار آن ارجحیت یابد. در سوی دیگر، مسئولیت سازمان‌ها و نهادهای رسمی در قبال مدیریت اطلاعات در بحران، بسیار سنگین و تعیین‌کننده است. اگر وظیفه مردم پرسشگری و بازنشر نکردن اطلاعات نادرست است، وظیفه سازمان‌ها ایجاد شفافیت، ارائه سریع و دقیق اطلاعات و فراهم آوردن بستری امن برای جریان یافتن اخبار موثق است.
ادامه در صفحه 2