تفاهم - گروه گزارش: برخورداری از ۳۲.۳ تریلیون مترمکعب ذخایر گاز طبیعی و تصاحب جایگاه دوم جهان در این بخش، نتوانسته است مانع از شکل‌گیری یک بحران ساختاری در مدیریت انرژی کشور شود. تکیه حدود ۷۰ درصدی سبد انرژی به گاز، این شریان حیاتی را به کانون آسیب‌پذیری اقتصاد ملی بدل ساخته است؛ به طوری که شکاف میان عرضه و تقاضا از ۱۵۵ میلیون مترمکعب در سال ۱۳۹۹ به حدود ۲۰۰ میلیون مترمکعب در سال ۱۴۰۴ رسیده و در روزهای اوج برودت هوا از ۳۰۰ میلیون مترمکعب فراتر می‌رود. این ارقام موید آن است که ناترازی گاز دیگر یک اختلال مقطعی یا فصلی نیست، بلکه به گلوگاهی ساختاری در زنجیره ارزش و تولید تبدیل شده است. با فرارسیدن زمستان و صعود سهم بخش خانگی از ۲۸ درصد به حدود ۴۶ درصد کل مصرف، شبکه با اتخاذ راهبرد اولویت‌بخشی به مصارف خانگی، بخش عمده فشار ناترازی را به صنایع مولد و نیروگاه‌ها منتقل می‌کند.
پیامدهای این رویکرد در زمستان ۱۴۰۳ خود را در قالب اعمال محدودیت ۵۵ درصدی برای صنایع کشور نشان داد؛ بحرانی که با افزایش روزهای محدودیت از ۷۵ روز به ۱۱۱ روز، تداوم فعالیت کارخانه‌ها را مختل کرد. برآوردها حاکی از آن است که زیان مستقیم صنایع از قطعی گاز به ۱۳۰ هزار میلیارد تومان رسید و با احتساب ناترازی برق، مجموع عدم‌النفع بخش تولید بالغ بر ۳۰۳.۵ هزار میلیارد تومان ثبت شد. این افت سنگین، علاوه بر مخدوش کردن برنامه‌ریزی تولید و اختلال در تعهدات تجاری، امنیت سرمایه‌گذاری در بخش‌های مادر مانند پتروشیمی، فولاد و سیمان را هدف قرار داده است.در تحلیل علل این بحران، آدرس‌دهی غلط به تغییر رفتار مصرف‌کننده یا برجسته‌سازی مصارف اشرافی، بخش عمده واقعیت را پنهان می‌کند؛ چراکه طبق آمارها، یک‌دهم درصد مشترکان پرمصرف تنها حدود نیم درصد گاز کشور را مصرف می‌کنند. در مقابل، مصرف ۲۳ مترمکعب گاز به ازای هر مترمربع در دهک اول درآمدی در مقایسه با ۱۷ مترمکعب در دهک دهم، بیانگر آن است که مسئله اصلی در کیفیت پایین ساختمان‌ها و فرسودگی شدید تجهیزات نهفته است. وجود ۲۰ میلیون بخاری کم‌بازده با مصرف متوسط ۱۲ مترمکعب در روز، کانون اصلی اتلاف گاز است؛ تجهیزاتی که در صورت جایگزینی با رده انرژی A، می‌توانند مصرف را به نصف برسانند.
در این میان، مقایسه راهکارهای مهار بحران نشان می‌دهد که هزینه آزادسازی هر واحد گاز از مسیر بهینه‌سازی خانگی، حدود ۷۵ درصد ارزان‌تر از توسعه میادین جدید تمام می‌شود. در حالی که افزایش تولید به بیش از ۷۰ میلیارد دلار سرمایه و زمان طولانی نیاز دارد، اجرای طرح‌هایی نظیر کارور گاز با پیش‌بینی ۲۰ میلیارد دلار سرمایه‌گذاری بخش خصوصی طی پنج سال، پتانسیل آزادسازی روزانه ۱۹۷ میلیون مترمکعب گاز را دارد؛ ظرفیتی که می‌تواند نیازهای حیاتی صنایع را تامین کند. در نهایت، ناترازی گاز نیازمند ترکیبی هم‌افزا از افزایش ظرفیت تولید و بهینه‌سازی فنی است. بهینه‌سازی تقاضا، نه‌تنها سپری در برابر خسارت صدها همتی صنعت است، بلکه می‌تواند موتور محرکی برای اشتغال صنعتی در زمینه نوسازی تجهیزات، عایق‌بندی و هوشمندسازی مصرف انرژی باشد.