* دکتر مهسا صالحی
در سال های اخیر، طبقه متوسط جامعه که همواره به عنوان موتور محرک توسعه اجتماعی و اقتصادی و همچنین مظهر ثبات و پایداری در ساختار جوامع شناخته می شد، زیر فشار تورم بی سابقه و سقوط آزاد قدرت خرید به شدت آسیب دیده است. این طبقه که تکیه گاه اصلی خود را بر درآمدهای ثابت حقوق بگیری یا مشاغل رسمی کارمندی بنا کرده بود، اکنون می بیند که فاصله میان هزینه های سرسام آور زندگی و درآمدهای واقعی روز به روز عمیق تر می شود و هر چه بیشتر کار می کند کمتر به اهداف اولیه رفاهی و امنیتی خود دست می یابد. در چنین شرایط بحرانی که مدل های سنتی اشتغال و امنیت شغلی دیگر پاسخگوی نیازهای واقعی خانوارهای شهری نیست جستجو برای یافتن راه حل های جایگزین و مدل های اقتصادی نوین به یک ضرورت حیاتی برای بقا تبدیل شده است. در این میان کسب و کارهای خرد خانگی به عنوان یک سپر دفاعی کارآمد و یک راه نجات ساختاری برای طبقه متوسط ظهور کرده اند که می توانند تا حد زیادی از سقوط کامل این طبقه به لایه های پایین تر اقتصادی جلوگیری کنند.
وقتی ساختارهای رسمی اقتصاد از تامین حداقل های زندگی ناتوان می شوند و کارمندان و حقوق بگیران نمی توانند با یک شغل تمام وقت از پس هزینه های مسکن درمان و آموزش برآیند روی آوردن به فعالیت های اقتصادی مکمل در بستر خانه دیگر نه یک انتخاب لوکس بلکه یک ضرورت اجتناب ناپذیر برای حفظ شرافت و استقلال اقتصادی است. اقتصاد خرد خانگی به افراد این امکان را می دهد که مهارت های پنهان و ظرفیت های فردی خود را که در ساختار اداری و رسمی نادیده گرفته شده بود به سرمایه مولد تبدیل کنند و جریانی تازه از درآمد را به سمت سفره خانواده هدایت نمایند. ویژگی منحصر به فرد کسب و کارهای خانگی در این است که بر خلاف بنگاه های بزرگ نیازمند سرمایه گذاری های کلان اولیه نیستند و می توانند با حداقل منابع موجود در هر خانه ای شکل بگیرند و به مرور زمان رشد کنند.
در روزگاری که تورم ساختاری ارزش پس اندازهای خانوار را به شدت فرسوده کرده است ،داشتن یک منبع درآمد دوم یا حتی سوم از طریق فعالیت در فضای دیجیتال و تولید محصولات خرد خانگی می تواند شکاف عمیق میان دخل و خرج را پر کند و آرامش نسبی را به خانواده های نگران طبقه متوسط بازگرداند. از منظر جامعه شناختی اقتصاد خرد خانگی تنها یک راه حل پولی نیست بلکه ابزاری قدرتمند برای حفظ هویت اجتماعی طبقه متوسط است طبقه ای که هویت خود را بر پایه استقلال مالی تخصص و مشارکت فعال در جامعه بنا کرده و اکنون می کوشد با اتکا به خلاقیت فردی و کارآفرینی خرد در برابر سقوط منزلت اجتماعی خود مقاومت کند. وقتی یک کارمند یا معلم پس از ساعت کار رسمی با بهره گیری از مهارت های هنری فنی یا زبانی خود در محیط خانه به ارائه خدمات مشاوره ای تولید صنایع دستی پخت محصولات خانگی تخصصی یا ترجمه می پردازد در واقع در حال بازتعریف نقش خود در زنجیره ارزش اقتصادی است و به جای تسلیم شدن در برابر شرایط دشوار کنترل سرنوشت اقتصادی خود را به دست می گیرد.
این رویکرد جدید به کار نه تنها وابستگی شدید به نظام مزدی دولتی یا شرکت های خصوصی رو به افول را کاهش می دهد بلکه نوعی خوداتکایی و اعتماد به نفس فردی را در میان اعضای خانواده ترویج می کند که برای پویایی روانی جامعه بسیار ارزشمند است.
با این همه توسعه و گسترش کسب و کارهای خانگی به عنوان ناجی طبقه متوسط نیازمند یک نگاه واقع بینانه و دور از توهمات ساده انگارانه است، زیرا فعالیت در این حوزه با چالش های خاص خود مانند دشواری در اعتماد سازی دسترسی محدود به بازارهای بزرگ موانع قانونی و نوسانات قیمت مواد اولیه روبرو است. برای اینکه این کسب و کارها بتوانند به طور پایدار به اقتصاد خانواده ها کمک کنند لازم است که فعالان این عرصه به اصول بازاریابی مدرن مدیریت مالی و کیفیت سنجی محصول مسلط شوند و تنها به تولید سنتی بسنده نکنند.
در این مسیرنقش پلتفرم های دیجیتال و شبکه های اجتماعی بسیار تعیین کننده است ،زیرا این ابزارها دیوارها و محدودیت های جغرافیایی خانه را در هم می شکنند و به تولیدکننده خرد خانگی اجازه می دهند بدون نیاز به داشتن فروشگاه های گران قیمت محصولات خود را به طیف وسیعی از مشتریان در سراسر کشور معرفی کنند و به فروش برسانند. این اتصال دیجیتال در واقع خط بطلانی بر انحصارهای سنتی بازار کشیده و قدرت را به دست تولیدکنندگان خرد و خانگی سپرده است تا بر اساس شایستگی کیفیت و خلاقیت خود با دیگر رقبا بجنگند. دولت ها و نهادهای سیاست گذار نیز به جای نگاه امنیتی یا حمایتی از بالا به پایین به این پدیده باید زیرساخت های لازم را برای تسهیل فعالیت های خانگی فراهم کنند. قوانین دست و پاگیر مالیاتی و اداری را از سر راه بردارند و شرایطی ایجاد کنند که اقشار آسیب پذیر و طبقه متوسط بتوانند به راحتی مجوزهای فعالیت خرد را دریافت کنند و از تسهیلات بانکی متناسب بهره مند شوند. نجات طبقه متوسط به عنوان ستون فقرات توسعه و دموکراسی در هر جامعه ای در گروی همین تحولات ساختاری و روی آوردن به اقتصادهای توزیع شده و مردمی است و تا زمانی که اقتصاد کلان نتواند ثبات و رفاه عمومی را تضمین کند اقتصاد خرد خانگی سنگر آخر و معتبرترین پناهگاه برای حفظ کرامت و معیشت خانوارهای ایرانی باقی خواهد ماند.